Công nghệ mới nổi được nhận diện qua những đặc điểm nào?

Cách tiếp cận này giúp phân biệt công nghệ mới nổi với một phát minh mới nhưng chưa tạo thành xu hướng, cũng như với công nghệ đã trưởng thành nhưng tiếp tục được cải tiến.

Công nghệ mới nổi là công nghệ đang hình thành nhưng có khả năng thay đổi hiện trạng

Không có một mốc thời gian cố định để xác định một công nghệ là “mới nổi”. Một công nghệ không tự động thuộc nhóm này chỉ vì vừa được phát minh hoặc vừa xuất hiện trên thị trường.

Bản chất của công nghệ mới nổi nằm ở trạng thái chuyển tiếp: công nghệ đã vượt khỏi phạm vi một ý tưởng đơn lẻ và bắt đầu tạo ra hoạt động nghiên cứu, thử nghiệm, đầu tư hoặc ứng dụng, nhưng mức độ trưởng thành vẫn chưa đủ để kết quả kỹ thuật, thị trường và tác động dài hạn trở nên ổn định.

Có thể hình dung ba trạng thái khác nhau:

·         Công nghệ mới: Có yếu tố mới nhưng chưa nhất thiết hình thành động lực phát triển đáng kể

·         Công nghệ mới nổi: Còn ở giai đoạn tương đối sớm nhưng đang xuất hiện động lực tăng trưởng và khả năng tạo tác động lớn

·         Công nghệ trưởng thành: Nguyên lý, tiêu chuẩn, chuỗi cung ứng, ứng dụng và điều kiện vận hành đã tương đối ổn định

Do đó, nhận diện công nghệ mới nổi cần dựa trên nhiều tín hiệu cùng lúc thay vì chỉ kiểm tra thời điểm công nghệ xuất hiện.

Mức trưởng thành thấp phản ánh khoảng cách từ khả thi kỹ thuật đến ứng dụng ổn định

Một đặc điểm quan trọng của công nghệ mới nổi là mức trưởng thành còn thấp hoặc chưa đồng đều. Công nghệ có thể chứng minh được nguyên lý nhưng chưa hoàn thiện sản phẩm, chưa đạt quy mô công nghiệp hoặc chưa hình thành tiêu chuẩn và chuỗi cung ứng ổn định.

Thang Technology Readiness Level – TRL thường được sử dụng để mô tả mức trưởng thành công nghệ trên thang từ 1 đến 9. Theo logic chung của hệ thống này:

·         TRL 1–3: Từ quan sát nguyên lý cơ bản đến chứng minh khái niệm

·         TRL 4–6: Công nghệ được kiểm chứng và trình diễn trong môi trường phòng thí nghiệm hoặc môi trường có liên quan

·         TRL 7–9: Hệ thống tiến tới trình diễn trong môi trường vận hành, hoàn thiện và sử dụng thực tế

Không tồn tại quy tắc rằng mọi công nghệ mới nổi bắt buộc phải nằm dưới một mức TRL cụ thể. Một lĩnh vực mới nổi có thể bao gồm đồng thời công nghệ ở nhiều mức trưởng thành khác nhau.

Vì vậy, TRL nên được xem là một chỉ báo về độ trưởng thành, không phải tiêu chí duy nhất để gắn nhãn “mới nổi”. Ngoài khả năng kỹ thuật, còn phải xem xét khả năng sản xuất, chi phí, tiêu chuẩn hóa, hạ tầng hỗ trợ và mức độ chấp nhận của người sử dụng.

Điều này cũng giải thích một hiện tượng thường gặp: một công nghệ có thể hoạt động tốt trong phòng thí nghiệm nhưng vẫn mất nhiều năm để trở thành công nghệ được triển khai rộng rãi.

Tính mới phải tạo ra khác biệt đáng kể chứ không chỉ là cải tiến nhỏ

Công nghệ mới nổi thường mang một mức độ novelty – tính mới đủ lớn để mở ra phương pháp, năng lực hoặc cách giải quyết vấn đề khác với trạng thái công nghệ hiện tại.

Tính mới có thể xuất hiện dưới nhiều dạng:

·         Một nguyên lý kỹ thuật mới

·         Một kiến trúc hoặc phương pháp mới

·         Sự kết hợp mới giữa những công nghệ đã tồn tại

·         Khả năng thực hiện một nhiệm vụ trước đây khó hoặc không thể thực hiện

·         Sự thay đổi đáng kể về chi phí, hiệu suất hoặc khả năng triển khai

Tuy nhiên, không phải mọi cải tiến đều tạo thành công nghệ mới nổi. Việc tăng nhẹ hiệu suất của một công nghệ đã trưởng thành thường chỉ thể hiện quá trình cải tiến thông thường.

Điểm cần xem xét là mức độ khác biệt có đủ lớn để hình thành một quỹ đạo phát triển công nghệ mới hay không.

Ranh giới này không phải lúc nào cũng rõ ràng. Trong giai đoạn đầu, chính giới nghiên cứu và doanh nghiệp cũng có thể chưa thống nhất công nghệ mới là một lĩnh vực độc lập, một nhánh của công nghệ hiện hữu hay chỉ là một xu hướng nhất thời. Vì vậy, tính mới thường phải được đánh giá cùng các tín hiệu tăng trưởng và hình thành lĩnh vực.

Tốc độ tăng trưởng cho thấy công nghệ đang thu hút nguồn lực ngày càng lớn

Một công nghệ mới nổi thường có tốc độ phát triển tương đối nhanh so với trạng thái trước đó của chính lĩnh vực.

Sự tăng trưởng có thể được quan sát qua những chỉ báo như:

·         Số lượng công bố khoa học

·         Số lượng bằng sáng chế

·         Số tổ chức tham gia nghiên cứu

·         Hoạt động đầu tư

·         Số dự án thử nghiệm

·         Số doanh nghiệp tham gia

·         Số ứng dụng hoặc trường hợp triển khai

Điểm quan trọng không phải là một con số tuyệt đối tại một thời điểm mà là quỹ đạo thay đổi theo thời gian.

Một lĩnh vực chỉ có vài công bố không nhất thiết là công nghệ mới nổi. Ngược lại, nếu số công bố, bằng sáng chế và chủ thể tham gia liên tục tăng nhanh trong nhiều năm, khả năng tồn tại một quỹ đạo công nghệ mới trở nên rõ hơn.

Tuy nhiên, tốc độ tăng trưởng cũng có giới hạn khi được sử dụng làm bằng chứng. Sự gia tăng mạnh của truyền thông, vốn đầu tư hoặc số bài viết có thể phản ánh một chu kỳ kỳ vọng chứ chưa chắc chứng minh công nghệ sẽ thành công.

Vì vậy, tín hiệu tăng trưởng mạnh cần được xem cùng bằng chứng kỹ thuật và mức độ hình thành của cộng đồng nghiên cứu hoặc hệ sinh thái ứng dụng.

Lĩnh vực phải dần hình thành tính nhất quán thay vì chỉ gồm các thử nghiệm rời rạc

Một đặc điểm ít được chú ý nhưng rất quan trọng là coherence – tính nhất quán hoặc sự kết tụ của lĩnh vực.

Khi một công nghệ mới xuất hiện, các nghiên cứu ban đầu có thể phân tán, sử dụng những thuật ngữ khác nhau và chưa hình thành cộng đồng rõ ràng. Nếu công nghệ thực sự phát triển thành một lĩnh vực mới nổi, theo thời gian thường xuất hiện sự hội tụ.

Biểu hiện có thể gồm:

·         Các thuật ngữ chuyên môn bắt đầu ổn định

·         Những nhóm nghiên cứu tập trung vào các vấn đề chung

·         Mạng lưới công bố và trích dẫn trở nên rõ hơn

·         Xuất hiện hội nghị, chương trình nghiên cứu hoặc nhóm chuyên môn

·         Các doanh nghiệp bắt đầu hình thành sản phẩm và chuỗi giá trị liên quan

·         Tiêu chuẩn, phương pháp đo hoặc cách đánh giá bắt đầu được xây dựng

Cơ chế này quan trọng vì một công nghệ không thể tạo tác động rộng nếu tri thức chỉ tồn tại dưới dạng những thử nghiệm không liên kết.

Sự hình thành một cấu trúc tri thức và cộng đồng tương đối nhất quán cho thấy công nghệ đang chuyển từ những phát hiện riêng lẻ sang một quỹ đạo phát triển có thể duy trì.

Tuy vậy, ở giai đoạn rất sớm, tính nhất quán thường còn yếu. Vì thế không nên yêu cầu một công nghệ mới nổi phải có hệ sinh thái hoàn chỉnh như một ngành công nghiệp trưởng thành.

Tiềm năng tác động cao là yếu tố phân biệt công nghệ mới nổi với nhiều công nghệ mới khác

Một công nghệ có thể mới và tăng trưởng nhanh nhưng vẫn không có khả năng tạo ra thay đổi đáng kể. Vì vậy, prominent impact – tiềm năng tạo tác động nổi bật là một tiêu chí quan trọng.

Tác động này có thể xuất hiện ở nhiều cấp độ:

·         Thay đổi cách một sản phẩm được thiết kế hoặc sản xuất

·         Tạo ra sản phẩm hoặc dịch vụ trước đây chưa khả thi

·         Làm thay đổi cấu trúc chi phí

·         Thay đổi năng lực cạnh tranh giữa các doanh nghiệp

·         Tạo ra chuỗi giá trị hoặc thị trường mới

·         Thay đổi phương thức vận hành của một ngành

·         Tạo ảnh hưởng rộng hơn đến kinh tế hoặc xã hội

Điểm cần lưu ý là đối với công nghệ mới nổi, phần lớn tác động này vẫn là tiềm năng, chưa phải kết quả đã được chứng minh ở quy mô lớn.

Đây chính là khác biệt giữa “impact” và “potential impact”. Một công nghệ trưởng thành có thể tạo tác động rất lớn ở hiện tại nhưng không còn là công nghệ mới nổi. Ngược lại, một công nghệ mới nổi có thể đang được sử dụng rất hạn chế nhưng có khả năng thay đổi đáng kể một lĩnh vực nếu các rào cản kỹ thuật và kinh tế được giải quyết.

Do đó, đánh giá tiềm năng tác động cần gắn với cơ chế cụ thể: công nghệ tạo ra năng lực mới nào, thay thế bước nào trong quy trình hiện tại và điều kiện nào phải được đáp ứng để tác động đó xảy ra.

Bất định cao là hệ quả tự nhiên của việc công nghệ chưa trưởng thành

Công nghệ mới nổi gần như luôn đi kèm uncertainty – sự bất định vì khoảng cách giữa khả năng hiện tại và trạng thái tương lai còn lớn.

Sự bất định có thể xuất hiện ở nhiều lớp:

·         Công nghệ có đạt hiệu suất mong muốn ở quy mô lớn hay không

·         Chi phí có giảm đủ để thương mại hóa hay không

·         Công nghệ có thể sản xuất ổn định hay không

·         Tiêu chuẩn và quy định sẽ phát triển theo hướng nào

·         Người dùng có chấp nhận công nghệ hay không

·         Hệ sinh thái hỗ trợ có hình thành hay không

·         Công nghệ cạnh tranh có xuất hiện trước khi thị trường trưởng thành hay không

Đây là lý do một công nghệ có tiềm năng rất lớn vẫn có thể không trở thành công nghệ chủ đạo.

Bất định không phải bằng chứng cho thấy công nghệ yếu. Nó phản ánh việc các biến số quyết định kết quả cuối cùng chưa được giải quyết.

Ngược lại, nếu hiệu suất, chi phí, tiêu chuẩn, mô hình kinh doanh, chuỗi cung ứng và thị trường của một công nghệ đều đã ổn định, công nghệ đó có thể đã bước sang giai đoạn trưởng thành và không còn phù hợp với khái niệm “mới nổi”.

Công nghệ mới nổi cần được nhận diện bằng tổ hợp tín hiệu thay vì một tiêu chí riêng lẻ

Không có đặc điểm đơn lẻ nào đủ để nhận diện chắc chắn một công nghệ mới nổi.

Một cách đánh giá thực tế là xem xét đồng thời sáu nhóm tín hiệu:

1.    Mức trưởng thành: Công nghệ còn khoảng cách đáng kể trước khi đạt trạng thái triển khai ổn định

2.    Tính mới: Công nghệ tạo ra nguyên lý, năng lực hoặc quỹ đạo phát triển khác biệt đáng kể

3.    Tốc độ tăng trưởng: Hoạt động nghiên cứu, sáng chế, đầu tư hoặc thử nghiệm đang gia tăng

4.    Tính nhất quán: Một cộng đồng tri thức và hệ sinh thái liên quan đang dần hình thành

5.    Tiềm năng tác động: Công nghệ có cơ chế hợp lý để tạo thay đổi đáng kể nếu trưởng thành

6.    Mức độ bất định: Kết quả kỹ thuật, thương mại hoặc tác động dài hạn vẫn chưa thể dự đoán chắc chắn

Tổ hợp này cũng giúp tránh những nhầm lẫn phổ biến.

Một công nghệ mới nhưng không tăng trưởng có thể chỉ là một phát minh biệt lập. Một công nghệ tăng trưởng nhanh nhưng đã trưởng thành có thể là công nghệ phổ biến đang mở rộng thị trường. Một công nghệ được truyền thông mạnh nhưng thiếu bằng chứng kỹ thuật và cộng đồng tri thức ổn định có thể đang trải qua một chu kỳ kỳ vọng hơn là hình thành một quỹ đạo công nghệ bền vững.

Vì vậy, “công nghệ mới nổi” nên được hiểu như một trạng thái phát triển, không phải một nhãn cố định. Khi bằng chứng kỹ thuật, tiêu chuẩn, sản xuất và ứng dụng trở nên ổn định, chính công nghệ từng được gọi là mới nổi có thể chuyển sang giai đoạn trưởng thành.

Cốt lõi của việc nhận diện công nghệ mới nổi không nằm ở câu hỏi công nghệ đó mới đến mức nào, mà ở việc nó đang ở đâu trên quỹ đạo từ hình thành đến trưởng thành. Mức trưởng thành thấp cho thấy công nghệ vẫn còn nhiều vấn đề cần giải quyết; tốc độ tăng trưởng và sự hình thành của hệ sinh thái cho thấy quỹ đạo đang được củng cố; còn tiềm năng tác động cao giải thích vì sao công nghệ đáng được theo dõi.

Do đó, một công nghệ chỉ nên được xem là mới nổi khi nhiều tín hiệu cùng xuất hiện. Chính sự kết hợp giữa tính mới, mức trưởng thành chưa cao, tăng trưởng nhanh, sự kết tụ của lĩnh vực, tiềm năng tác động lớn và bất định đáng kể mới tạo nên đặc trưng của nhóm công nghệ này.