Cách phân bổ tải trọng xe đẩy hàng cân bằng và an toàn

Với xe đẩy hai bánh, hàng cần nằm sát khung và gần trục bánh xe để giảm lực mà người vận hành phải giữ ở tay cầm. Với xe đẩy sàn bốn bánh, tải nên tập trung trong phạm vi chiều dài cơ sở, ưu tiên vùng giữa các bánh và tránh dồn vào một góc hoặc một đầu xe.

Không có một tỷ lệ phân bổ cố định như 50/50 hoặc 60/40 phù hợp cho mọi loại xe. Vị trí tối ưu còn phụ thuộc vào kết cấu xe, số bánh, vị trí bánh xoay, kích thước hàng, độ dốc mặt đường và chỉ dẫn của nhà sản xuất.

Nguyên tắc cốt lõi khi phân bổ tải trọng

Phân bổ tải trọng không chỉ là chia đều số kiện hàng trên mặt xe. Yếu tố quyết định độ ổn định là vị trí trọng tâm, tức điểm có thể xem như nơi toàn bộ trọng lượng của hàng hóa tập trung.

Một xe đẩy có thể chở hàng dưới tải trọng định mức nhưng vẫn mất ổn định nếu hàng được đặt quá cao, lệch sang một bên hoặc nhô xa khỏi vùng bánh xe. Ngược lại, tải trọng được đặt thấp và gần trung tâm chịu lực thường dễ kiểm soát hơn.

Khi xếp hàng, cần tuân thủ đồng thời các nguyên tắc:

·         Đặt hàng nặng nhất ở tầng dưới

·         Đưa tải trọng vào gần vùng trung tâm giữa các bánh xe

·         Cân bằng khối lượng giữa bên trái và bên phải

·         Không để hàng tập trung tại một góc sàn xe

·         Không để kiện nặng nhô quá xa khỏi mép xe

·         Giữ hàng hóa sát nhau để hạn chế dịch chuyển

·         Không vượt tải trọng định mức ghi trên xe

·         Cố định hàng dễ lăn, trượt hoặc đổ

Tải trọng định mức chỉ có ý nghĩa khi hàng được đặt ổn định và nằm trong phạm vi chịu lực mà nhà sản xuất dự kiến. Khi trọng tâm dịch chuyển ra xa điểm đỡ, mômen gây lật tăng lên dù tổng khối lượng hàng không thay đổi. Nguyên lý này cũng được OSHA sử dụng khi giải thích độ ổn định của thiết bị vận chuyển: khoảng cách từ trọng tâm tải đến điểm tựa càng lớn thì mômen tải càng tăng và khả năng ổn định càng giảm.

Vì sao vị trí trọng tâm quan trọng hơn việc chia đều số kiện?

Hai cách xếp có cùng số lượng kiện hàng chưa chắc tạo ra mức tải giống nhau trên các bánh xe. Khối lượng, kích thước và vị trí của từng kiện mới là những yếu tố quyết định.

Có thể hình dung tác động của tải bằng quan hệ:

Mômen tải = Trọng lượng × Khoảng cách đến điểm tựa

Ví dụ, một kiện hàng nặng 40 kg đặt sát vùng trục bánh tạo ra mômen nhỏ hơn chính kiện hàng đó khi được đặt xa trục. Khi khoảng cách tăng gấp đôi, mômen gây nghiêng hoặc gây lật cũng tăng tương ứng, dù trọng lượng vẫn là 40 kg.

Trọng tâm cao còn làm xe nhạy cảm hơn khi:

·         Rẽ gấp

·         Đi qua gờ hoặc ổ lõm

·         Một bánh bị chặn đột ngột

·         Di chuyển trên mặt đường nghiêng

·         Hàng hóa trượt sang một bên

·         Người vận hành tăng hoặc giảm tốc nhanh

Vì vậy, “chia đều” cần được hiểu là phân bố khối lượng và mômen, không đơn thuần là đặt số thùng bằng nhau ở mỗi phía.

Một chồng hàng có hình thức đối xứng nhưng các thùng nặng tập trung ở tầng trên vẫn kém ổn định. Tương tự, ba kiện nhỏ ở bên trái chưa chắc cân bằng được một kiện máy móc nặng ở bên phải.

Cách phân bổ tải trên xe đẩy hai bánh

Xe đẩy hai bánh hoạt động theo nguyên lý đòn bẩy. Khi xe được nghiêng để di chuyển, trục bánh đóng vai trò gần giống điểm tựa, còn người vận hành phải giữ phần mômen tải chưa được bánh xe tiếp nhận.

Do đó, cách xếp phù hợp là:

1.    Đặt mặt lớn và ổn định nhất của hàng lên bàn đỡ

2.    Đưa kiện nặng nhất xuống dưới và sát khung xe

3.    Giữ khối hàng gần trục bánh nhất có thể

4.    Căn tải cân bằng giữa hai bánh

5.    Không để phần trên của hàng nghiêng ra xa khung

6.    Dùng dây đai khi hàng cao, tròn hoặc dễ trượt

Khi hàng nằm xa khung, trọng tâm dịch ra phía trước. Người vận hành phải tạo lực lớn hơn tại tay cầm để giữ xe ở góc nghiêng cần thiết. Nếu hạ xe xuống quá thấp để lấy thêm lực đẩy, phần tải mà người vận hành phải nâng bằng tay cũng tăng, làm tăng áp lực lên vai, lưng và chân. OSHA lưu ý hiện tượng này khi phân tích việc sử dụng xe đẩy hai bánh trên đường dốc.

Hàng cao chỉ nên được xếp khi đáy đủ rộng, được giữ sát khung và không che khuất hướng di chuyển. Nếu kiện hàng có trọng tâm lệch sẵn, phía nặng hơn cần được đặt gần khung và thấp hơn, thay vì cố tạo vẻ ngoài đối xứng.

Cách phân bổ tải trên xe đẩy sàn bốn bánh

Với xe đẩy sàn bốn bánh, vùng ổn định chủ yếu nằm trong hình chữ nhật được tạo bởi các điểm tiếp xúc của bốn bánh với mặt sàn. Trọng tâm tổng càng gần giữa vùng này, tải trên các bánh càng cân bằng và xe càng dễ điều khiển.

Cách xếp nên thực hiện theo trình tự:

1.    Đặt kiện nặng nhất gần giữa sàn xe

2.    Phân bổ tiếp các kiện nặng sang hai bên đối xứng

3.    Đặt hàng nhẹ hơn ở phía ngoài hoặc phía trên

4.    Giữ toàn bộ trọng tâm trong phạm vi giữa các bánh

5.    Chừa tầm nhìn và không chất hàng vượt quá khả năng cố định

6.    Kiểm tra độ lún hoặc biến dạng của sàn xe trước khi di chuyển

Không nên đặt toàn bộ hàng nặng ở đầu tay đẩy. Cách xếp này có thể làm bánh gần tay cầm chịu tải quá lớn, tăng lực khởi động và khiến bánh xoay khó tự căn hướng. Dồn tải về đầu đối diện cũng không an toàn vì xe dễ văng hướng khi rẽ hoặc chúi xuống khi gặp gờ.

Phân bố đều còn phải xét theo chiều ngang. Khi phần lớn khối lượng nằm về một bên, hai bánh phía đó chịu tải lớn hơn, làm tăng lực cản lăn, giảm khả năng lái và tăng nguy cơ nghiêng khi đổi hướng. Hướng dẫn an toàn vận chuyển cũng nhấn mạnh rằng tải không đều có thể làm phương tiện hoặc thiết bị chở hàng mất ổn định.

Nếu xe có hai bánh cố định và hai bánh xoay, vẫn nên ưu tiên đặt tải nặng gần vùng giữa bốn bánh. Không tự ý dồn hàng lên bánh cố định chỉ với mục đích làm xe “chạy thẳng hơn”, trừ khi tài liệu của nhà sản xuất quy định cách phân tải cụ thể.

Cách xếp hàng nhiều tầng mà không làm trọng tâm quá cao

Khi phải xếp nhiều tầng, nguyên tắc “nặng dưới, nhẹ trên” là bắt buộc nhưng chưa đủ. Kích thước đáy, khả năng liên kết giữa các kiện và chiều cao tổng cũng ảnh hưởng trực tiếp đến độ ổn định.

Một chồng hàng an toàn nên có:

·         Đáy rộng và phẳng

·         Các kiện nặng nằm ở tầng thấp nhất

·         Các kiện nhỏ hoặc nhẹ nằm ở phía trên

·         Mép hàng không nhô quá xa khỏi sàn xe

·         Các tầng được xếp so le hoặc liên kết khi phù hợp

·         Dây đai, màng quấn hoặc thanh chặn đối với hàng dễ dịch chuyển

Không đặt kiện nhỏ nhưng rất nặng lên một thùng lớn có kết cấu yếu. Cách xếp này có thể làm thùng dưới biến dạng, khiến chồng hàng nghiêng dù vị trí ban đầu có vẻ cân bằng.

Đối với hàng chứa chất lỏng, trọng tâm có thể thay đổi khi chất lỏng dao động trong quá trình khởi động, dừng hoặc rẽ. Vì vậy, thùng chứa cần được đậy kín, giữ thẳng đứng và chèn để hạn chế chuyển động. Với ống, cuộn cáp, thùng tròn hoặc vật hình trụ, cần dùng chèn bánh, khung giữ hoặc dây buộc; không dựa vào ma sát của sàn xe.

Hàng cao cũng có thể che khuất tầm nhìn. Trong trường hợp đó, nên giảm chiều cao chồng hàng, chia thành nhiều chuyến hoặc bố trí cách di chuyển cho phép người vận hành quan sát rõ tuyến đường. Không nên xử lý bằng cách nghiêng người sang bên khi đẩy vì tư thế này làm giảm khả năng kiểm soát xe.

Điều chỉnh tải trọng theo mặt đường và điều kiện vận hành

Tải trọng định mức của xe không đồng nghĩa với việc luôn có thể chất đầy xe trong mọi điều kiện. Đường dốc, góc cua hẹp, bề mặt gồ ghề và sàn trơn đều làm giảm mức tải có thể kiểm soát an toàn.

CCOHS lưu ý rằng cùng một tải trọng sẽ cần lực lớn hơn khi đi lên dốc, đồng thời cần nhiều lực hơn để ghìm xe khi đi xuống. Cơ quan này cũng khuyến nghị giảm tải khi lối đi hẹp hoặc có góc cua khó thao tác.

Cần giảm lượng hàng hoặc chia chuyến khi:

·         Tuyến đường có độ dốc

·         Mặt sàn có khe, gờ hoặc ổ lõm

·         Bánh xe có đường kính nhỏ so với vật cản

·         Không gian quay đầu hạn chế

·         Hàng che khuất tầm nhìn

·         Sàn ẩm, trơn hoặc có vật cản

·         Xe không có phanh nhưng phải đi xuống dốc

·         Người vận hành khó khởi động, dừng hoặc đổi hướng

Trên đường dốc, tải cần được giữ thấp và tuyệt đối không để dịch chuyển. Không rẽ ngang đột ngột trên dốc vì hướng tác dụng của trọng lực có thể đưa trọng tâm ra gần mép vùng bánh xe. Với xe chở nặng phải thường xuyên đi qua dốc, nên sử dụng xe có phanh hoặc trợ lực thay vì chỉ giảm rủi ro bằng kỹ thuật dùng sức. OSHA từng yêu cầu sử dụng xe đẩy có phanh để người lao động kiểm soát tải và tốc độ tốt hơn khi xuống dốc.

Những lỗi phân bổ tải trọng thường gặp

Dồn toàn bộ hàng nặng về một đầu xe

Cách xếp này làm một cặp bánh chịu phần lớn tải, tăng lực cản và làm xe khó đổi hướng. Khi gặp gờ, đầu xe chịu tải lớn còn có nguy cơ dừng đột ngột.

Xếp hàng nặng lên trên để dễ lấy

Việc thuận tiện khi dỡ hàng không bù được rủi ro do trọng tâm cao. Nên tổ chức thứ tự giao nhận hoặc chia khu vực xếp thay vì đưa hàng nặng lên tầng trên.

Chỉ kiểm tra tổng khối lượng

Tổng tải có thể thấp hơn tải trọng định mức nhưng một bánh, một góc sàn hoặc một vị trí liên kết vẫn có thể bị quá tải do hàng tập trung cục bộ.

Cố cân bằng bằng số lượng kiện

Hai bên có số thùng bằng nhau không có nghĩa là khối lượng bằng nhau. Cần biết hoặc ước lượng trọng lượng thực tế của từng kiện.

Để hàng tựa lỏng mà không cố định

Khi xe khởi động hoặc dừng, kiện hàng có thể trượt và làm trọng tâm thay đổi tức thời. Một cấu hình cân bằng khi đứng yên vì thế có thể trở thành cấu hình mất ổn định khi xe chuyển động.

Xem tải trọng định mức là mục tiêu phải sử dụng hết

Tải trọng định mức là giới hạn, không phải lượng hàng khuyến nghị cho mọi chuyến. Điều kiện đường đi, tình trạng bánh xe và khả năng kiểm soát của người vận hành có thể yêu cầu mức tải thấp hơn đáng kể.

Quy trình kiểm tra trước khi di chuyển

Trước mỗi chuyến, có thể kiểm tra cách phân bổ tải theo trình tự sau:

1.    Xác nhận tổng khối lượng không vượt tải trọng định mức

2.    Xác định kiện nặng nhất và đặt kiện đó ở vị trí thấp, gần trung tâm chịu lực

3.    Quan sát xe từ phía trước để phát hiện tải lệch trái hoặc phải

4.    Quan sát từ bên hông để phát hiện tải dồn về một đầu

5.    Kiểm tra hàng có nhô khỏi sàn hoặc che khuất tầm nhìn hay không

6.    Cố định hàng có khả năng lăn, trượt, nghiêng hoặc đổ

7.    Kiểm tra bánh xe, tay đẩy, khung và mặt sàn

8.    Đẩy thử ở tốc độ thấp trên một đoạn ngắn

9.    Dừng lại và xếp lại nếu xe kéo lệch, rung, khó lái hoặc cần lực bất thường

Không tiếp tục di chuyển chỉ vì xe vẫn lăn được. Hiện tượng kéo lệch, một bánh lún mạnh, khung nghiêng hoặc hàng dao động cho thấy tải đang phân bổ không hợp lý, xe có hư hỏng hoặc điều kiện vận hành không phù hợp.

Phân bổ tải trọng xe đẩy hàng an toàn cần dựa trên ba điểm: không vượt tải trọng định mức, giữ trọng tâm thấp và đặt trọng tâm gần vùng trung tâm giữa các bánh xe. Hàng nặng phải nằm dưới, sát khung hoặc gần vùng trục; hàng hóa cần cân bằng hai bên và được cố định để không dịch chuyển khi xe tăng tốc, dừng hoặc rẽ.

Không nên áp dụng máy móc một tỷ lệ tải cho mọi loại xe. Cách phân bổ cuối cùng phải phù hợp với kết cấu xe, vị trí bánh, đặc điểm hàng hóa, mặt đường và hướng dẫn của nhà sản xuất. Khi xe khó điều khiển hoặc tuyến đường có độ dốc, giải pháp an toàn là giảm tải, chia chuyến hoặc sử dụng thiết bị có phanh hay trợ lực.