Mối quan hệ giữa doanh thu, chi phí và lợi nhuận trong kinh doanh

Vì vậy, ba chỉ tiêu không nên được đọc riêng lẻ. Một doanh nghiệp có doanh thu lớn chưa chắc có lợi nhuận cao; doanh thu tăng cũng chưa chắc lợi nhuận tăng. Kết quả cuối cùng phụ thuộc vào tốc độ tăng doanh thu, tốc độ tăng chi phí, cấu trúc chi phí và biên lợi nhuận tạo ra trên mỗi đồng doanh thu.

Ở cấp độ phân tích kinh doanh đơn giản, quan hệ nền tảng có thể biểu diễn:

Lợi nhuận = Doanh thu − Chi phí

Tuy nhiên, khi đọc báo cáo thực tế cần xác định rõ đang xét lợi nhuận gộp, lợi nhuận từ hoạt động kinh doanh, lợi nhuận trước thuế hay lợi nhuận sau thuế, vì mỗi cấp lợi nhuận bao gồm một phạm vi doanh thu, thu nhập và chi phí khác nhau.

Doanh thu, chi phí và lợi nhuận liên kết bằng công thức nào?

Công thức Lợi nhuận = Doanh thu − Chi phí cho thấy lợi nhuận không phải một đại lượng độc lập. Nó là kết quả của sự tương tác giữa quy mô doanh thu và lượng chi phí phải bỏ ra để tạo nên quy mô đó.

Nếu doanh thu là 1 tỷ đồng và tổng chi phí tương ứng là 850 triệu đồng, lợi nhuận theo mô hình đơn giản là:

1 tỷ − 850 triệu = 150 triệu đồng

Có ba trạng thái cơ bản:

·         Doanh thu lớn hơn chi phí: Hoạt động tạo ra lợi nhuận

·         Doanh thu bằng chi phí: Hoạt động ở mức hòa vốn

·         Doanh thu nhỏ hơn chi phí: Hoạt động phát sinh lỗ

Nhưng công thức này chưa đủ để kết luận doanh nghiệp đang kinh doanh tốt hay xấu. Điều quan trọng hơn là doanh thu và chi phí thay đổi với nhau như thế nào.

Nếu doanh thu tăng 10% trong khi chi phí chỉ tăng 5%, phần chênh lệch có thể làm lợi nhuận tăng nhanh. Ngược lại, nếu doanh thu tăng nhưng chi phí tăng với tốc độ cao hơn, lợi nhuận có thể giảm.

Do đó, cơ chế cốt lõi không phải đơn giản là “doanh thu tăng thì lợi nhuận tăng”, mà là:

Lợi nhuận tăng khi phần doanh thu tăng thêm lớn hơn phần chi phí tăng thêm tương ứng.

Cũng vì vậy, khi đánh giá kết quả kinh doanh cần đặt cả ba chỉ tiêu trong cùng kỳ và cùng phạm vi phân tích. So sánh doanh thu của một kỳ với chi phí thuộc kỳ khác có thể tạo ra nhận định sai về hiệu quả.

Vì sao doanh thu tăng chưa chắc lợi nhuận tăng?

Doanh thu chỉ phản ánh quy mô đầu ra về mặt giá trị. Nó chưa cho biết doanh nghiệp đã phải tiêu tốn bao nhiêu để tạo ra doanh thu đó.

Giả sử doanh nghiệp đang có kết quả:

Doanh thu tăng từ 1 tỷ lên 1,1 tỷ đồng, tương đương 10%. Tuy nhiên, chi phí tăng từ 850 triệu lên 1 tỷ đồng, khoảng 17,6%. Kết quả là lợi nhuận giảm từ 150 triệu xuống 100 triệu đồng, tức giảm khoảng 33,3%.

Đây là lý do doanh thu tăng trưởng không thể tự động được xem là kết quả kinh doanh cải thiện.

Doanh thu tăng nhưng chi phí tăng nhanh hơn

Tình huống này có thể xuất hiện khi doanh nghiệp cần thêm nguyên vật liệu, nhân công, vận chuyển, hoa hồng hoặc các nguồn lực vận hành khác để phục vụ lượng bán tăng lên.

Nếu mỗi đồng doanh thu mới kéo theo một lượng chi phí quá lớn, phần lợi nhuận tăng thêm sẽ nhỏ. Khi chi phí tăng thêm vượt doanh thu tăng thêm, lợi nhuận thậm chí giảm.

Tăng doanh số bằng cách giảm giá

Doanh nghiệp cũng có thể tăng số lượng sản phẩm bán ra nhưng phải giảm giá đáng kể. Khi đó doanh thu có thể tăng, trong khi lợi nhuận trên mỗi đơn vị lại giảm.

Ví dụ, bán nhiều hơn 20% không đồng nghĩa lợi nhuận tăng 20%. Nếu mức giảm giá và chi phí phục vụ lượng bán mới làm phần lãi trên mỗi sản phẩm co lại mạnh, tổng lợi nhuận có thể gần như không đổi hoặc giảm.

Vì vậy, khi xem doanh thu tăng trưởng, câu hỏi tiếp theo luôn phải là: Doanh nghiệp phải bỏ thêm bao nhiêu chi phí để tạo ra phần doanh thu tăng thêm đó?

Cấu trúc chi phí làm lợi nhuận biến động như thế nào?

Không phải tất cả chi phí đều phản ứng giống nhau khi doanh thu thay đổi. Đây là một trong những nguyên nhân khiến hai doanh nghiệp có cùng mức tăng doanh thu nhưng mức tăng lợi nhuận rất khác nhau.

Chi phí biến đổi

Chi phí biến đổi thường thay đổi theo mức độ hoạt động. Khi doanh nghiệp bán thêm sản phẩm, các khoản như nguyên vật liệu, một số chi phí đóng gói, vận chuyển hoặc hoa hồng bán hàng có thể tăng theo.

Nếu doanh thu tăng 100 triệu đồng nhưng chi phí biến đổi tăng thêm 70 triệu đồng, phần còn lại trước khi bù đắp thêm các chi phí khác chỉ là 30 triệu đồng.

Do đó, điều cần quan tâm không chỉ là doanh thu mới mà còn là phần đóng góp còn lại từ doanh thu mới sau chi phí biến đổi.

Chi phí cố định

Chi phí cố định thường không thay đổi ngay theo từng đơn vị sản phẩm trong một phạm vi hoạt động nhất định, chẳng hạn một số khoản thuê mặt bằng hoặc chi phí quản lý cố định.

Điều này tạo ra hiệu ứng quan trọng: sau khi doanh nghiệp đã đủ doanh thu để bù đắp chi phí cố định, một phần lớn hơn của doanh thu tăng thêm có thể chuyển thành lợi nhuận.

Ví dụ, giả sử:

·         Doanh thu: 1.000 triệu đồng

·         Chi phí biến đổi: 600 triệu đồng

·         Chi phí cố định: 250 triệu đồng

·         Lợi nhuận: 150 triệu đồng

Nếu doanh thu tăng 10% lên 1.100 triệu đồng và tỷ lệ chi phí biến đổi vẫn là 60%, chi phí biến đổi trở thành 660 triệu đồng. Nếu chi phí cố định giữ ở 250 triệu đồng, lợi nhuận đạt:

1.100 − 660 − 250 = 190 triệu đồng

Doanh thu chỉ tăng 10%, nhưng lợi nhuận tăng từ 150 lên 190 triệu đồng, tương đương khoảng 26,7%.

Đây là tác động của cấu trúc chi phí: tỷ trọng chi phí cố định và chi phí biến đổi quyết định mức độ lợi nhuận phản ứng trước thay đổi của doanh thu.

Tuy nhiên, chi phí cố định không thực sự bất biến ở mọi quy mô. Khi doanh nghiệp vượt một ngưỡng công suất, có thể phải thuê thêm mặt bằng, tuyển thêm quản lý hoặc đầu tư thêm năng lực vận hành. Vì thế, giả định “chi phí cố định giữ nguyên” chỉ phù hợp trong một phạm vi hoạt động nhất định.

Cắt giảm chi phí cũng cần được nhìn theo cùng logic. Giảm một khoản chi phí không cần thiết có thể cải thiện lợi nhuận trực tiếp, nhưng cắt vào những nguồn lực ảnh hưởng đến chất lượng, năng lực bán hàng hoặc khả năng phục vụ khách hàng có thể làm doanh thu tương lai suy giảm. Mục tiêu vì thế không phải luôn là “chi phí càng thấp càng tốt”, mà là tạo doanh thu với cấu trúc chi phí hiệu quả.

Biên lợi nhuận cho biết chất lượng doanh thu ra sao?

Số lợi nhuận tuyệt đối cho biết doanh nghiệp kiếm được bao nhiêu tiền theo phạm vi lợi nhuận đang xét. Biên lợi nhuận cho biết bao nhiêu phần trăm doanh thu được giữ lại thành lợi nhuận.

Công thức khái quát:

Biên lợi nhuận = Lợi nhuận / Doanh thu × 100%

Với doanh thu 1 tỷ đồng và lợi nhuận 150 triệu đồng:

Biên lợi nhuận = 150 / 1.000 × 100% = 15%

Có nghĩa là theo phạm vi chi phí đang xét, cứ 100 đồng doanh thu thì còn lại 15 đồng lợi nhuận.

Biên lợi nhuận đặc biệt hữu ích khi doanh thu tăng. Nếu doanh thu tăng nhưng biên lợi nhuận liên tục giảm, doanh nghiệp đang giữ lại ít lợi nhuận hơn trên mỗi đồng doanh thu.

Chẳng hạn:

·         Kỳ 1: Doanh thu 1 tỷ, lợi nhuận 150 triệu, biên lợi nhuận 15%

·         Kỳ 2: Doanh thu 1,1 tỷ, lợi nhuận 100 triệu, biên lợi nhuận khoảng 9,1%

Nhìn riêng doanh thu, doanh nghiệp tăng trưởng 10%. Nhưng nhìn lợi nhuận và biên lợi nhuận, hiệu quả lại đi xuống rõ rệt.

Có thể đọc thêm tỷ lệ:

Tỷ lệ chi phí trên doanh thu = Chi phí / Doanh thu × 100%

Trong mô hình đơn giản, khi tỷ lệ chi phí trên doanh thu tăng, biên lợi nhuận sẽ bị thu hẹp. Khi tỷ lệ này giảm mà doanh thu được duy trì, khả năng sinh lợi thường cải thiện.

Tuy nhiên, khi so sánh biên lợi nhuận cần dùng cùng một loại lợi nhuận. Biên lợi nhuận gộp, biên lợi nhuận hoạt động và biên lợi nhuận ròng trả lời những câu hỏi khác nhau; không nên lấy tử số thuộc một cấp lợi nhuận để so sánh với chỉ tiêu của cấp khác.

Điểm hòa vốn nối doanh thu, chi phí và lợi nhuận thế nào?

Điểm hòa vốn là nơi quan hệ giữa ba chỉ tiêu trở nên rõ nhất: doanh thu vừa đủ bù đắp toàn bộ chi phí thuộc mô hình phân tích, khiến lợi nhuận bằng 0.

Trong phân tích chi phí–khối lượng–lợi nhuận, có thể xác định:

Số dư đảm phí = Doanh thu − Chi phí biến đổi

Và:

Tỷ lệ số dư đảm phí = Số dư đảm phí / Doanh thu

Nếu chi phí cố định là 250 triệu đồng và tỷ lệ số dư đảm phí là 40%, doanh thu hòa vốn được tính:

Doanh thu hòa vốn = 250 / 40% = 625 triệu đồng

Điều đó có nghĩa:

·         Dưới 625 triệu đồng doanh thu, doanh nghiệp chưa bù đắp đủ chi phí cố định theo các giả định của mô hình

·         Tại 625 triệu đồng, lợi nhuận bằng 0

·         Trên 625 triệu đồng, phần số dư đảm phí vượt chi phí cố định bắt đầu tạo lợi nhuận

Điểm hòa vốn cho thấy doanh thu không chỉ cần “cao”, mà trước tiên phải đủ lớn so với cấu trúc chi phí.

Nó cũng giải thích vì sao doanh nghiệp có tỷ lệ chi phí biến đổi thấp hơn có thể chuyển doanh thu tăng thêm thành lợi nhuận nhanh hơn sau khi vượt hòa vốn. Ngược lại, nếu tỷ lệ chi phí biến đổi quá cao, doanh nghiệp phải tạo nhiều doanh thu hơn mới bù được cùng một mức chi phí cố định.

Công thức hòa vốn có giới hạn. Nó thường giả định giá bán, chi phí biến đổi trên đơn vị, chi phí cố định và cơ cấu sản phẩm tương đối ổn định trong phạm vi phân tích. Nếu những yếu tố này thay đổi mạnh, điểm hòa vốn cũng phải được tính lại.

Số dư đảm phí cũng không đồng nghĩa với lợi nhuận gộp. Hai chỉ tiêu sử dụng cách phân loại chi phí khác nhau và phục vụ những mục tiêu phân tích khác nhau.

Đọc ba chỉ tiêu cùng nhau để đánh giá kết quả kinh doanh

Đánh giá kết quả kinh doanh hiệu quả hơn khi không hỏi riêng “doanh thu bao nhiêu?” hay “lợi nhuận bao nhiêu?”, mà theo dõi cả chuỗi nguyên nhân từ doanh thu đến chi phí rồi mới đến lợi nhuận.

Một trình tự thực tế có thể là:

1.    Xem doanh thu thay đổi thế nào — tăng hay giảm, mức thay đổi bao nhiêu

2.    So tốc độ thay đổi của chi phí với doanh thu — chi phí đang tăng chậm hơn, ngang bằng hay nhanh hơn doanh thu

3.    Kiểm tra lợi nhuận tuyệt đối — phần chênh lệch cuối cùng thực sự tăng hay giảm

4.    Kiểm tra biên lợi nhuận — mỗi đồng doanh thu đang tạo ra nhiều hay ít lợi nhuận hơn trước

5.    Xác định nguyên nhân — giá bán, sản lượng, chi phí biến đổi, chi phí cố định hay cơ cấu sản phẩm đang tác động mạnh nhất

6.    Đối chiếu với điểm hòa vốn và dòng tiền — doanh nghiệp có khoảng an toàn lợi nhuận ra sao và kết quả kế toán đã chuyển thành tiền hay chưa

Bước cuối đặc biệt quan trọng vì lợi nhuận không đồng nghĩa với dòng tiền. Doanh nghiệp có thể ghi nhận doanh thu nhưng khách hàng chưa thanh toán; có thể có lợi nhuận nhưng tiền đang nằm ở các khoản phải thu hoặc hàng tồn kho. Ngược lại, một khoản chi tiền mua tài sản cũng không nhất thiết được ghi nhận toàn bộ thành chi phí ngay trong kỳ.

Do đó, doanh thu, chi phí và lợi nhuận trả lời câu hỏi về kết quả kinh doanh, còn dòng tiền trả lời câu hỏi về tiền thực tế đi vào và đi ra. Hai góc nhìn liên quan chặt chẽ nhưng không thể thay thế cho nhau.

Khi ba chỉ tiêu được đọc cùng nhau, có thể phân biệt những tình huống rất khác nhau: doanh nghiệp tăng trưởng doanh thu nhưng mất hiệu quả, doanh nghiệp doanh thu gần như không đổi nhưng lợi nhuận cải thiện nhờ kiểm soát chi phí, hoặc doanh nghiệp tăng cả doanh thu lẫn biên lợi nhuận nhờ mô hình vận hành có khả năng mở rộng tốt hơn.

Mối quan hệ giữa doanh thu chi phí lợi nhuận có thể quy về nguyên tắc nền tảng: doanh thu tạo ra quy mô kinh doanh, chi phí cho biết nguồn lực phải tiêu hao để tạo quy mô đó, còn lợi nhuận phản ánh phần giá trị còn lại. Vì thế, doanh thu cao không tự động đồng nghĩa với kinh doanh hiệu quả.

Để đánh giá đúng kết quả, cần xem doanh thu tăng hay giảm cùng với tốc độ thay đổi của chi phí, lợi nhuận tuyệt đối, biên lợi nhuận và điểm hòa vốn. Khi doanh thu tăng nhanh hơn chi phí, lợi nhuận có điều kiện mở rộng; khi chi phí tăng nhanh hơn doanh thu, lợi nhuận bị thu hẹp và thậm chí có thể giảm dù doanh số vẫn tăng.